Forteljinga om den Kaledonske fjellkjeden

Dette er fortellinga om to plater. Den eine med namn Ur-Europa og den andre Ur-Amerika. Til fortellinga er det blant anna henta inspirasjon, fagstoff og illustrasjonar frå den geologiske vegvisaren som allereie er utarbeida for Hyllestad og Bulandet/Værlandet.
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email

1. Eit forhistorisk hav (Tidsepoke: Kambrium, 541-485 mill. år siden)

Ur-Europa og Ur-Amerika er to enorme kontinent som ligger på kvar si plate. På denne tida beveger platene Ur-Europa og Ur-Amerika seg frå einannan. Platene er adskilt av eit stort hav, med namn Iapetushavet. Midt ute på havet finner vi plategrensa mellom Ur-Europa og Ur-Amerika. Her er skorpa syltynn, og smeltemasse pressar seg opp frå jordskorpa og opp til havet. Når smeltemassen kjem opp, vert den straks avkjølt. Smeltemassen blir til stein, eller meir presist til vulkanske bergartar. Dei vulkanske bergartane blir ein del av skorpa til Ur-Europa og Ur-Amerika, og det forhistoriske havet veks seg stadig større. På havbotn dannast det tjukke lag med leire, silt og sand. Desse laga kan vi finne igjen i dag, særleg rundt Høyvik på Atløy. Her ser vi dei som Kvartsittar. Denne situasjonen minner om det som foregår i Atlanterhavet i dag.

Illustrasjon henta frå Jansen et. al 2015

2. Vulkansk øyrekke (Tidsepoke: Ordovisium, 485-443 mill. år siden)

 

Platene til Ur-Europa og Ur-Amerika stoppar opp, og snur. Plutseleg begynner dei å bevege seg mot einannan! Ute i det store havet må den eine plata pressast under den andre. Ur-Europa trekker det kortaste strået. Ur-Europa pressast ned i djupet, samstundes som havet minkar i storleik. I figuren nedanfor kan du sjå korleis plata smeltar når den kjem djupt nok ned i jordskorpa. Denne smeltemassen frå Ur-Europa pressast vidare opp til overflata og dannar ei øyrekke av vulkanar!

Like bak denne vulkanske øyrekka dannast det ny havbotn ved at smeltemasse frå djupet kjem opp. Desse vulkanske bergartane kan vi i dag finne igjen på Alden, Værlandet, Staveneset og i ytre delar av Solund.

Illustrasjon henta frå Jansen et. al 2015

 

3. Kollisjonen (Tidsepoke: Silur, 443-419 mill. år siden)

Ur-Europa og Ur-Amerika har no bevega seg mot einannan i såpass lang tid, at det ikkje lenger er noko hav mellom dei lenger. Det ein gong enorme forhistoriske havet, Iapethushavet, er oppslukt. No startar kollisjonen mellom landmassane på Ur-Europa og Ur-Amerika. Dei smeller saman, som en kraftig frontkollisjon mellom to lastebiler (saktegåande frontkollisjon).

Ta to kortstokkar og press dei mot einannna. Du vil etter kvart sjå at nokre av korta pressast over i den andre kortstokken, og motsatt. Nokre kort vil bøyast, brettast og bortimot øydeleggast heilt. Du vil også merke deg at den nye kortstokken blir høgare!

Bilete henta frå OM DEN KALEDONSKE FJELLKJEDEN av Heldal, 2021

På same måte var det no lag med bergartar og sedimenter frå Ur-Europa og Ur-Amerika som vart stabla og skyvd over ein annan. Til og med restar frå det gamle havet vart med i kollisjonen og etter kvart skyvd oppover i høgda. Ei fjellkjede dannast, og får namnet Den Kaledonske Fjellkjeden. Denne gigantiske fjellkjeda nådde truleg ei høgde på over 9000 meter, og sådan høgare enn Mount Everest i Himalaya!

Frontkollisjonen mellom Ur-Europa og Ur-Amerika held fram over lang, lang tid. Ur-Europa bestemmer seg for å gi etter, og pressast ned under Ur-Amerika. I dette djupet er det ekstreme temperaturar og eit uforståeleg høgt trykk. Berre tenk på de kilometerane med fjell som ligg stabla oppå einannan!

I så ekstreme og unike forhold vil enkelte typar bergartar dannast. Har du vore i Kvernsteinsparken i Hyllestad? Her kan du finne granatglimmerskifer, marmor og kvartsitt. Dette er viktige pusle-betar i fortellinga som vitnar om fjellkjeda på Vestlandet som var høgare enn Himalaya!

Illustrasjon henta frå Jansen et. al 2015

4. Kollapsen (Tidsepoke: Devon, 419-359 mill. år siden)

Korleis kollapsar ein fjellkjede? Platene Ur-Europa og Ur-Amerika blir etterkvart lei av å dytte og støte på hverandre. De ønsker no å skille lag, og drar med dette kvar sin veg – godt fornøgd med å ha skapt ei historisk høg fjellkjede.

No er det uhyre sterke krefter som strekker og drar i fjellkjeda og landmassene. Landmassane og bergartane er harde og kompakte – det er ikkje mogleg at dette jamnar seg ut på en pen og pynteleg måte. Når kreftene blir sterke nok, rykker landmassene til i et napp. Landmassar sklir ut frå fjellkjeden, langs kva geologar kallar forkastingssoner. Figuren nedanfor viser korleis

nokre av landmassane glir ned langs fjellsida. Legg også merke til at nokre av bergartane no har hamna ved sidan av nye bergartar. Dette er spanande lokaliteter i formidlingssamanheng som vitnar om den dramatiske fjellkjedekollapsen. Eksempel? -Trude

Ved siden av dette pågår det fleire andre prosessar som tærer ned fjellkjeden. Dei opplevast gjerne som mindre dramatiske, men er fullt like viktige. Det kan vere jord- og steinras frå fjellet som flyttar stein, grus og anna laust materiale ned i ein dalbotn. I dalbotnen finner ein eit elveløp som vaskar, sliper og flyttar på stein og grus. Dette, og fleire andre mekanismer, bidreg til å forme og bryte ned landmassane og bergartane i stadig mindre betar.

Stein og grus som flyttast langt og lenge med vatn, vil etter kvart få ein noko runda form som en snøball. Stein og blokker frå eit skred har ein meir kantete og usymmetrisk form. Blokker, stein, grus og sand flyttast og sorteres i terrenget. Dei samlar seg etter kvart på stader kor terrenget dannar eit naturleg oppsamlingspunkt.

Har du nokon gong sett ein bergart som ser ut som ein stivna elvebotn, beståande av avrunda steinar i mange ulike fargar og storleikar? Sjå nærare på fjellet under deg neste gang du set din fot på Blægja, Lihesten, Pollatinden eller på Kvamshesten. Her finn du konglomeraten. På dei same stadane vil du også kunne sjå sandstein, som består av – ja, sand. Denne vil kunne følast som sandpapir når du stryker handa di på den. Både konglomerat og sandstein i regionen er små betar frå den ein gang enorme fjellkjeda.

Illustrasjon henta frå Jansen et. al 2015

5.Fjellkjedens siste sukk (Tidsepoke: Trias og Jura, 252-145 mill. år siden)

Plata Ur-Amerika har no reist langt avgarde, og Ur-Europa blir liggande igjen. På denne tida herskar dinosaurane på jorda. Fjellkjeda tærast stadig ned. Frå dei høgste punkta i terrenget er det no store og omfattande elvesystem som renner ut mot havet. Det oppstår et nettverk av elver mot lavlandet og vidare mot grunne havområder. Dette skal seinare utvikle seg til djupe fjordar, som Sognefjorden!

Sand, grus og leire forflyttast med elvesystema. Dei legger seg til ro i elvemunningar og på havbotnen. I havet er det eit yrande liv. Døde organismar synker ned til havbotnen. Dersom forholda er tilstades vil det organiske materialet få ligge i fred utan å brytast ned. Det organiske materialet, saman med sand, grus og leire, skal vise seg å bli grunnlaget for oljen i Nordsjøen. Frå Halsøyhaugen i Bulandet, Ravnenipa i Solund og Staveneset i Askvoll kan du sjå nokon av oljeplattformane langs kysten vår.

Illustrasjon hentet fra: Jansen et. al 2015

6. Havet trenger seg på (Tidsepoke: Kritt, 145-66 mill. år siden)

Ur-Europa og HAFS blir stadig strekt og tært ned av prosessar på landoverflata. I slutten av denne perioden er landskapet sannsynlegvis bortimot heilt flatt! Havnivået begynner å stige og trenge seg innover landskapet. Vi veit dessverre lite om kor langt inn havet gjekk, eller kor tjukke havsediment som blei lagt igjen på landmassene.

Illustrasjon henta frå: Jansen et. al 2015

7. Landheving og erosjon (Tidsepoke: Paleogen-Neogen, 66-2,6 mill. år siden)

Ur-Europa og HAFS har fått nok av å ligge under havet, og bestemmer seg for å stige opp over havoverflata. Vi veit framleis ikkje kva som er årsaka til dette! Vi kaller dette for ei landheving. Landhevinga fører til at landmassane igjen eksponerast for veir, vann og vind. Dei lause landmassane som vart liggande igjen frå steg 5 og fram til no forsvinner på grunn av erosjon.

Illustrasjon henta frå: Jansen et. al 2015
Scroll to Top